​ Khó nhất trong kỹ thuật lắp dựng nhà gỗ truyền thống là công đoạn nào?

Trong thi công kiến trúc nhà gỗ cổ truyền, người thợ không chỉ cần đôi bàn tay tài hoa để đục chạm, mà còn phải có tư duy không gian và kỹ thuật kết cấu bậc thầy. Khác với công trình bê tông cốt thép hiện đại, nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ chịu lực hoàn toàn qua hệ thống cột, xà, kèo và các ngõng mộng. Để có một nếp nhà vững chãi hàng trăm năm, đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối qua từng công đoạn. 

Vậy trong toàn bộ quá trình đó, đâu là những khâu lắp dựng hóc búa và đòi hỏi kinh nghiệm dày dặn nhất của người thợ cả?

1. Giải mã bản vẽ 3D và tính toán tỷ lệ co ngót của mộc thô Trước khi tiếng vồ, tiếng đục vang lên, khó khăn đầu tiên nằm ở khâu tính toán kết cấu. Dù ngày nay các xưởng có thể sử dụng phần mềm 3D như SketchUp để dựng hình và bóc tách cấu kiện, nhưng việc áp dụng bản vẽ vào gỗ thực tế lại là một câu chuyện khác.

• Kiểm soát biến dạng của gỗ: Gỗ là vật liệu "sống". Người thợ cả phải tính toán được tỷ lệ co ngót của từng khối gỗ sau khi xẻ và sấy. Nếu ra ngõng mộng ngay khi gỗ còn ngậm nước, sau một thời gian đưa vào sử dụng, mộng sẽ bị teo lại gây lỏng lẻo, làm xô lệch toàn bộ hệ vì kèo.
• Chia tỷ lệ Lỗ Ban: Các khoảng cách từ gian giữa, gian chái đến độ thu đáy, chảy mái đều phải khớp chuẩn từng milimet theo thước Lỗ Ban phong thủy, đảm bảo vừa đẹp về thẩm mỹ kiến trúc vừa mang lại vượng khí cho gia chủ.

2. Kỹ thuật sàm đóng và sập mộng (Liên kết không đinh sắt) Đặc trưng cốt lõi của nếp nhà gỗ truyền thống là hệ thống liên kết mộng mạng đan chéo vào nhau hoàn toàn không sử dụng đinh sắt. Công đoạn sàm đóng (căn chỉnh bề mặt tiếp xúc) và sập mộng chính là thước đo tay nghề của người thợ mộc.

• Độ bén ngót: Một bộ khung chỉ vững chãi khi hàng trăm chiếc mộng thắt, mộng én ăn khớp với nhau không một khe hở (kín mạch). Nếu thợ làm mộng non (lỏng), kết cấu sẽ yếu. Nếu làm mộng già (quá chặt), khi dùng vồ đóng sập xuống có thể gây nứt nẻ, xé toạc cấu kiện.
• Sàm thử tại xưởng: Trước khi cẩu ra công trình, toàn bộ hệ thống phải được lắp ráp thử nghiệm (sàm thử) ngay tại mặt bằng xưởng để căn chỉnh. Những tiếng vồ đóng sập mộng đanh thép, chắc nịch chính là minh chứng cho chất lượng đồ mộc chuẩn chỉ.

3. Dựng hệ cột chịu lực và khóa giằng xà ngưỡng Dựng hệ thống cột cái, cột quân nguyên khối là bước định hình không gian bề thế của từ đường. Với những công trình sử dụng hệ cột lớn, ví dụ như dàn cột quân có đường kính lên tới 310 mm, trọng lượng cấu kiện là cực kỳ lớn.

• Căn chỉnh độ rọi (thẳng đứng): Tất cả các cột phải được cẩu cẩn thận và đặt thẳng đứng 100% trên các chân tảng đá. Chỉ cần một cột lệch tâm hoặc hơi nghiêng vài milimet, toàn bộ hệ thống rường, kèo bên trên sẽ bị kênh và không thể vào mộng.
• Khóa hệ khung: Ngay sau khi cẩu dựng cột xong, hệ thống xà thượng, xà ngưỡng phải được luồn và khóa giằng ngay lập tức để tạo thành một lồng khung cứng cáp, dàn đều lực tải và chống lại sức gió, rung lắc tại công trường.

4. Lắp ráp hệ vì kèo (Con rường, Kẻ truyền) và nghi lễ Cất nóc Nếu kỹ thuật đục tay kênh bong tạo nên vẻ đẹp hoa mỹ cho kẻ, bẩy, thì việc ráp nối hệ vì kèo lại quyết định độ an toàn của công trình. Các cấu kiện này nằm chót vót trên cao, đan xen phức tạp và trực tiếp gánh tải trọng của toàn bộ phần ngói lợp.

• Ghép nối trên không: Thợ mộc phải treo mình trên giáo, điều hướng cần cẩu để đưa từng thanh rường, từng chiếc kẻ truyền vào đúng lỗ mộng một cách nhịp nhàng.
• Khóa Thượng lương: Công đoạn đỉnh cao và cũng là thiêng liêng nhất chính là cất nóc. Khi thanh thượng lương (đòn dông) được đặt xuống ngõng mộng trên cùng, toàn bộ hệ thống khung xương nhà gỗ lập tức bị khóa chặt lại với nhau, tạo thành một khối liên kết bất di bất dịch.

Quá trình dựng nhà mộc truyền thống thực sự là một bản giao hưởng của sự chính xác, kinh nghiệm và mồ hôi. Một công trình hoàn mỹ không chỉ là nơi che mưa che nắng, mà còn là kiệt tác lưu truyền giá trị văn hóa và tay nghề đỉnh cao của những người thợ mộc tâm huyết.