Nghệ Thuật Lắp Mộc
Dựng mộc (hay lắp mộc) là công đoạn lắp ráp phần thô khi các chi tiết phôi gỗ đã được đục đẽo sắc nét, phay chỉ mượt mà nhưng chưa hề qua một lớp sơn phủ nào. Đối với các sản phẩm đồ gỗ tâm linh và nội thất truyền thống như sập thờ, án gian, hay những bộ trường kỷ ngũ sơn, đây không chỉ là một thao tác cơ học. Đó là bước mang tính quyết định để tạo nên một kết cấu trường tồn, nơi thể hiện rõ nhất triết lý âm dương và sự tài hoa trong nghề mộc cổ truyền.
1. Sàm mộng – Bài toán của sự kiên nhẫn
Khác với đồ gỗ công nghiệp hiện đại thường phụ thuộc vào đinh ốc hay keo dán công nghiệp một lần, đồ gỗ truyền thống "sống" dựa vào hệ thống mộng. Trước khi đóng cứng, người thợ luôn phải trải qua bước "sàm" – tức là ghép thử hàng chục, thậm chí hàng trăm chi tiết rời rạc lại với nhau. Thợ mộc sẽ rà soát kỹ lưỡng độ bén khít của từng khớp mộng âm (lỗ mộng) và mộng dương (đầu mộng). Ở bước này, họ phải vận dụng kinh nghiệm để tính toán độ "thở" tự nhiên của thớ gỗ, dự trù sự co ngót theo thời tiết nắng mưa để ván huỳnh không bị xé, và các rãnh mộng không bao giờ bị há miệng.
2. Kỹ thuật "mộng mẹo" đỉnh cao
Sự kỳ diệu của lắp mộc nằm ở các kiểu mộng đa dạng: từ mộng én thắt cổ giúp chống lực kéo giãn, mộng mòi ghép góc vuông vắn cho khung tranh, đến mộng xuyên tâm khóa chặt các điểm giao dầm chịu lực. Mỗi loại mộng là một mảnh ghép trí tuệ của người xưa để lại. Khi ráp chuẩn, các thớ gỗ tự động đan cài, triệt tiêu lực tác động từ bên ngoài, giúp khối gỗ dù chịu tải trọng lớn vẫn êm ái và vững như bàn thạch.
3. Vào khung và chốt hạ vĩnh viễn
Khi bản nháp đã hoàn hảo, quá trình lắp ráp chính thức bắt đầu từ bộ khung chịu lực cốt lõi như chân, dạ, vai, rồi mới lan ra các phần trang trí đục lọng bao quanh. Bằng những nhịp vồ gỗ đầm tay và dứt khoát, các phần mộng được ép ngậm chặt vào nhau từ từ, tuyệt đối không dùng búa sắt để tránh dập nát thớ gỗ.
Công đoạn cuối cùng của việc dựng cốt là căn chỉnh thước ke vuông, đo đạc lại các góc và đường chéo để đảm bảo sản phẩm không bị vặn xoắn. Sau đó, những chiếc chốt tre đực già hoặc chốt gỗ lim được đẽo vát sẽ được đóng xuyên qua lỗ mộng. Những chiếc chốt nhỏ bé ấy chính là "chiếc chìa khóa vàng" khóa chặt vĩnh viễn toàn bộ kết cấu, giữ cho tác phẩm bền bỉ hàng trăm năm.
4. Nét đẹp trung thực của hàng "mộc trần"
Nhiều khách hàng sành sỏi thường yêu cầu được nghiệm thu sản phẩm ngay ở giai đoạn dựng mộc này. Bởi lẽ, khung mộc chưa sơn chính là thước đo chân thực nhất cho tay nghề của xưởng. Lúc này, gỗ phô bày trọn vẹn màu sắc, đường vân nguyên bản. Không có lớp bả matit nào có thể che giấu được vết nứt dăm, phần gỗ bám rác, hay những đường giáp lai cẩu thả. Một bộ mộc trần xuất sắc là khi các khớp nối khít mỏng như sợi chỉ, bề mặt gỗ nhẵn mịn và hình khối đứng sừng sững, uy nghi.
Khung mộc có vuông vắn, đường nét có dứt khoát thì sản phẩm mới kiêu hãnh vượt qua sự bào mòn của thời gian. Dựng mộc, vì thế, chính là lời tự tình trung thực nhất của người thợ mộc trước khi khoác lên tác phẩm lớp áo sơn PU hay thếp vàng son lộng lẫy.
