Tại sao người xưa lại thiết kế khám thờ có cửa đóng mở?

Nếu để ý những mẫu khám thờ truyền thống, một đặc điểm khá dễ nhận thấy là phía trước thường có cánh cửa đóng mở. Có mẫu làm hai cánh, có mẫu nhiều cánh, trên cửa thường được chạm hoa văn hoặc để dạng song, tạo thành một tổng thể vừa kín đáo vừa trang nghiêm.

Vậy tại sao người xưa không để phần thờ hoàn toàn mở như nhiều kiểu bàn thờ hiện nay? '

Thực ra, cánh cửa của khám thờ có liên quan khá nhiều đến cách người xưa tổ chức không gian thờ cúng và sử dụng đồ thờ trong gia đình, dòng họ.

Cánh cửa để giữ sự kín đáo cho nơi thờ

Trong nhà truyền thống, khu vực thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng nhất. Đây là nơi đặt bài vị, thần chủ và những đồ dùng phục vụ việc thờ cúng tổ tiên. Vì vậy, không gian này thường được bố trí có sự ngăn cách nhất định với khu vực sinh hoạt.

Khám thờ có cửa giúp tạo ra một khoảng không gian riêng cho việc thờ cúng. Khi không sử dụng, cánh cửa được khép lại, phần bên trong trở nên kín đáo và gọn gàng. Khi làm lễ hoặc thắp hương, cửa được mở ra để gia chủ thực hiện nghi lễ.Cách thiết kế này phù hợp với quan niệm truyền thống về sự trang nghiêm của bàn thờ gia tiên.

 Hạn chế bụi bẩn và bảo vệ đồ thờ

Đây cũng là một lý do rất thực tế.

Những vật được đặt trong khám thờ thường là bài vị, tượng thờ, đồ thờ nhỏ hoặc các vật có giá trị về mặt tinh thần. Nếu để hoàn toàn ngoài không gian, chúng sẽ dễ bám bụi và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường xung quanh.

Cánh cửa giúp che chắn phần nào cho không gian bên trong. Đặc biệt với những khám được chạm khắc cầu kỳ, việc đóng cửa khi không sử dụng còn giúp hạn chế những va chạm không cần thiết trong quá trình sinh hoạt.Nói cách khác, thiết kế cửa vừa có ý nghĩa về mặt không gian, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng thực tế.

 Khi đóng và khi mở đều có mục đích

Điểm hay của khám thờ truyền thống nằm ở chính sự thay đổi giữa trạng thái đóng và mở.

Khi đóng cửa:
Không gian thờ được giữ kín, đồ thờ phía trong được che chắn và tổng thể khám trở nên gọn gàng, trang trọng.

Khi mở cửa:
Phần thờ bên trong được mở ra, thuận tiện cho việc thắp hương, dâng lễ và thực hiện các nghi thức trong những ngày quan trọng.

Vào những dịp như ngày giỗ, Tết hoặc các ngày lễ của gia đình, dòng họ, việc mở cửa khám cũng khiến khu vực thờ trở thành điểm nhấn rõ ràng hơn trong không gian.

Cửa khám còn là nơi thể hiện tay nghề của người thợ

Với những mẫu khám thờ truyền thống, cánh cửa thường không được làm đơn giản.

Trên đó có thể xuất hiện nhiều dạng hoa văn như tứ quý, hoa lá, tứ linh, chữ Hán hoặc các họa tiết cổ. Tùy từng mẫu, từng vùng và yêu cầu của gia chủ mà cách chạm khắc cũng có sự khác nhau.

Bởi vậy, khi nhìn một chiếc khám thờ, người am hiểu đồ gỗ truyền thống thường không chỉ nhìn phần khung hay kích thước tổng thể mà còn chú ý đến tỷ lệ cánh cửa, cách chia ô, đường nét chạm khắc và sự cân đối giữa các bộ phận.

Một cánh cửa làm đẹp sẽ giúp toàn bộ khám thờ có cảm giác chắc chắn, cân đối và có chiều sâu hơn.

 Vì sao thiết kế này vẫn được sử dụng đến ngày nay?

Ngày nay, không gian thờ cúng đã có nhiều thay đổi. Có gia đình sử dụng bàn thờ mở, có gia đình lựa chọn tủ thờ, án gian hoặc khám thờ tùy theo diện tích và phong cách kiến trúc.

Tuy nhiên, khám thờ có cửa đóng mở vẫn được nhiều gia đình lựa chọn, đặc biệt trong những không gian mang tính truyền thống như nhà gỗ, nhà thờ họ hoặc phòng thờ gia tiên.

Lý do khá đơn giản: thiết kế này giải quyết được nhiều nhu cầu cùng lúc – giữ sự kín đáo, bảo vệ đồ thờ, tạo cảm giác trang nghiêm và mang lại vẻ bề thế cho không gian thờ.

Quan trọng hơn, nó vẫn giữ được cách tổ chức không gian mà cha ông đã sử dụng từ trước.

 Hiểu một chiếc khám thờ từ những chi tiết nhỏ

Ngày nay nhìn một chiếc khám thờ, nhiều người có thể chỉ chú ý đến màu sơn, thếp vàng hay những đường chạm khắc bên ngoài.Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, mỗi bộ phận đều có lý do để xuất hiện.

Cánh cửa đóng mở cũng vậy. Nó không đơn thuần được thêm vào để khám thờ trông đẹp hơn. Thiết kế này gắn với nhu cầu bảo vệ đồ thờ, giữ sự kín đáo và tạo ranh giới giữa không gian sinh hoạt với nơi thờ cúng.

Đó cũng là điều làm nên nét đặc trưng của đồ thờ truyền thống càng tìm hiểu những chi tiết nhỏ, càng thấy được cách người xưa chăm chút cho không gian thờ cúng của gia đình và dòng họ.