Ý nghĩa của các họa tiết đục chạm trên ban thờ

Một bộ ban thờ đẹp, nhìn kỹ sẽ thấy không có một đường chạm nào là ngẫu nhiên.Có mảng chạm để tạo điểm nhấn. Có họa tiết dùng để làm mềm những khoảng gỗ lớn. Nhưng cũng có những hình tượng đã xuất hiện trên đồ thờ từ rất lâu, bởi phía sau nó là một ý nghĩa mà người xưa muốn gửi gắm.

Vì thế, khi nhìn vào một bộ ban thờ, đừng chỉ nhìn xem chạm có đẹp hay không. Hãy thử nhìn xem người thợ đang chạm gì, bố cục ra sao và những hình tượng ấy nói lên điều gì.  

Hoa sen – vẻ đẹp thanh sạch trong không gian thờ

Hoa sen là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất trong nghệ thuật truyền thống và đồ thờ. Sen mọc từ bùn nhưng vẫn vươn lên với dáng vẻ thanh sạch. Bởi vậy, hình ảnh hoa sen thường gợi đến sự trong sáng, thanh tịnh và vẻ đẹp không phô trương.

Trên ban thờ, sen có thể xuất hiện ở yếm, chân ban hoặc các mảng chạm nhỏ. Những cánh sen được đục nông hay sâu, mở rộng hay khép lại đều ảnh hưởng trực tiếp đến thần thái của cả mảng gỗ.

Với người thợ, chạm hoa sen tưởng như đơn giản nhưng để cánh sen có độ cong tự nhiên, các lớp cánh rõ ràng mà không bị cứng thì lại cần khá nhiều kinh nghiệm.

Rồng – tạo nên vẻ bề thế cho ban thờ

Nhắc đến những họa tiết lớn trên đồ thờ, rồng gần như là hình tượng không thể bỏ qua. Rồng thường được thể hiện với dáng uốn lượn, đi cùng mây hoặc các họa tiết phụ trợ. Đường nét của rồng phải thể hiện được sự mạnh mẽ nhưng vẫn giữ được độ cân đối trong tổng thể.

Bởi vậy, rồng thường phù hợp với những không gian thờ có quy mô lớn như nhà thờ họ, từ đường hoặc những bộ ban thờ cần tạo cảm giác bề thế. Một con rồng chạm đẹp không nằm ở việc chạm thật nhiều chi tiết. Quan trọng là thần thái của đầu rồng, thế thân, móng vuốt và sự liên kết giữa các đường chạm.

Đây cũng là phần thể hiện khá rõ tay nghề của người thợ.

 Phượng – mềm mại, thanh cao

Nếu rồng mang vẻ mạnh mẽ thì phượng lại có đường nét mềm mại hơn.

Phượng thường được chạm với phần đuôi dài, cánh mở và các đường lông được xử lý tỉ mỉ. Những chi tiết này nếu làm quá dày sẽ khiến mảng chạm bị nặng; nếu làm quá mảnh lại dễ mất đi hình dáng đặc trưng.

Trong đồ thờ truyền thống, phượng thường gắn với vẻ đẹp cao quý và những điều tốt lành.

Khi rồng và phượng cùng xuất hiện, hai hình tượng tạo thành một bố cục vừa uy nghi vừa hài hòa, thay vì chỉ đơn thuần là hai con vật được đưa lên mặt gỗ để trang trí.

 Mây – họa tiết làm cho mảng chạm có chuyển động

Có một chi tiết rất dễ bị bỏ qua khi nhìn đồ thờ: Mây.

Mây thường đi cùng rồng, phượng hoặc các linh vật khác. Những đường mây uốn lượn giúp nối các chi tiết lại với nhau, đồng thời tạo khoảng nghỉ cho mắt khi nhìn vào một mảng chạm nhiều họa tiết.

Nếu bố cục mây không hợp lý, mảng chạm rất dễ bị rối.

Ngược lại, khi người thợ xử lý tốt độ lớn nhỏ và hướng đi của từng lớp mây, cả mảng gỗ sẽ có cảm giác nhẹ và có chiều sâu hơn.

Hoa lá – càng đơn giản càng cần sự tinh tế

Không phải ban thờ nào cũng cần chạm những hình tượng lớn. Nhiều mẫu ban thờ sử dụng hoa lá, dây lá hoặc các họa tiết cách điệu làm điểm nhấn. Những đường chạm này thường không quá nổi bật ngay từ cái nhìn đầu tiên, nhưng lại giúp tổng thể ban thờ bớt đơn điệu.

Hoa cúc, lá hóa hay các dạng hoa dây thường được cách điệu theo phong cách chạm truyền thống. Người thợ phải tính toán sao cho các đường nét nối với nhau tự nhiên, không bị đứt gãy hoặc chen chúc.

Đó là kiểu đẹp càng nhìn kỹ càng thấy nhiều công sức.

Chữ Phúc, Lộc, Thọ – những lời mong cầu được gửi vào đồ thờ

Bên cạnh các họa tiết, chữ cũng là một phần quen thuộc trong nghệ thuật chạm khắc đồ thờ.

Phúc thường gợi đến cuộc sống tốt đẹp, gia đình có phúc.

Lộc gắn với sự đủ đầy, công danh và tài lộc.

Thọ thể hiện mong muốn trường thọ, khỏe mạnh.

Tùy từng bộ ban thờ, những chữ này có thể được đặt ở các vị trí khác nhau và kết hợp cùng hoa lá, mây hoặc các đường viền trang trí.

Điều đáng nói là chữ trên đồ thờ không chỉ cần đúng nét. Chữ còn phải được đặt đúng tỷ lệ với mảng chạm xung quanh để khi hoàn thiện không tạo cảm giác nặng nề.

 Đẹp ở đường chạm, nhưng có hồn hay không lại nằm ở người thợ

Cùng là một hình hoa sen, một con rồng hay một mảng hoa lá, nhưng mỗi người thợ lại có cách xử lý khác nhau. Người thợ có kinh nghiệm sẽ biết chỗ nào nên đục sâu, chỗ nào nên để phẳng, đường nào cần nhấn và đường nào nên tiết chế. Chính những điều nhỏ đó tạo nên độ nổi, độ chìm và chiều sâu của mảng chạm.

Đặc biệt, đục chạm ban thờ không phải cứ nhiều họa tiết là đẹp.

Một bộ ban thờ đẹp phải có sự cân đối giữa hình dáng, kích thước, bố cục và đường chạm. Họa tiết phải phù hợp với không gian thờ chứ không nên cố đưa quá nhiều chi tiết vào một sản phẩm.

Bởi ban thờ cuối cùng vẫn là nơi gia đình đặt lòng thành và sự kính trọng đối với tổ tiên.

Những đường chạm trên gỗ vì thế không chỉ để làm cho sản phẩm cầu kỳ hơn. Đó còn là cách người thợ tiếp nối những hình tượng quen thuộc của nghệ thuật truyền thống và đưa chúng vào một không gian rất riêng của mỗi gia đình.

Và có lẽ cũng vì vậy, một bộ ban thờ làm kỹ, nhìn gần mới thấy hết cái đẹp. Không phải ở sự phô trương, mà nằm trong từng đường đục, từng lớp chạm và sự chỉn chu của người làm ra nó.