​ĐỘC ĐÁO NGHI LỄ HẦU ĐỒNG - TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU TRỞ THÀNH DI SẢN VĂN HÓA NHÂN LOẠI

ĐỘC ĐÁO NGHI LỄ HẦU ĐỒNG - TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU TRỞ THÀNH DI SẢN VĂN HÓA NHÂN LOẠI

Năm 2016, nghi lễ hầu đồng - thờ Mẫu được Unesco công nhận là di sản văn hóa thứ 11 của nhân loại tại Việt Nam, là một trong 18 hồ sơ được thông qua mà không cần thảo luận. Điều này minh chứng cho sự đặc sắc, độc đáo của nghi lễ này. Nó không chỉ là tổng hòa của nghệ thuật diễn xướng dân gian mà mang ý nghĩa như một nghi thức giao tiếp với thần linh nhằm gửi gắm, biểu đạt những mong muốn, khát vọng của con người.

Các hình thức lên đồng được coi là một hiện tượng toàn cầu, xuất hiện và tồn tại ở nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, điểm khác biệt của nghi lễ lên đồng là gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu. Việt Nam làm hồ sơ “Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” thể hiện quan điểm nhất quán về một tập tục thờ cúng Mẫu của người Việt bao gồm nhiều yếu tố tín ngưỡng, nghi lễ, văn hóa truyền thống ở trong đó, nhấn mạnh đến những bản sắc văn hóa, tín ngưỡng, được trao truyền, kế tục giữa các thế hệ. Ở đây, không chỉ có lên đồng, mà còn có cả lễ hội, cả việc đi lễ và cả một hệ thống tri thức, văn hóa truyền thống của người Việt hội tụ trong tín ngưỡng thờ Mẫu.

Nghi lễ hầu đồng mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc

Nghi lễ hầu đồng biểu đạt sâu sắc tín ngưỡng thờ Mẫu của dân tộc. Nó trở thành nghi thức giao tiếp với thần linh nhằm gửi gắm, biểu đạt những mong muốn, khát vọng của con người.

Cũng là thờ Mẫu nhưng nghi thức thờ cúng các vị Thánh Mẫu được gọi là hầu và thay vì việc đọc văn thì người hầu Thánh sẽ hát văn, thay vì việc cúng bái, người hầu Thánh lại biểu thị bằng các động tác múa được cách điệu từ đời sống lao động thường ngày. Như vậy, nội dung của nghi thức hầu Thánh chính là hát và múa. Đó là những làn hát, những điệu múa dân gian đã được thời gian thử thách, chọn lọc và tồn tại bền vững hàng nghìn năm trong lịch sử dân tộc.

Tín ngưỡng thờ Mẫu có yếu tố nhân thần, tức là có những nhân vật, những con người cụ thể, có tên tuổi ở địa phương như Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần. Đấy là những con người lịch sử, có thật. Những yếu tố này thể hiện tính bản địa rất rõ ràng. Cộng thêm nữa là tính dung nạp văn hóa, giao thoa văn hóa. Trong điện thờ có thể thấy các yếu tố của đạo Phật, đạo Lão. Không chỉ người Kinh thờ Mẫu, một số dân tộc thiểu số cũng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu với trang phục, với quan niệm của riêng họ. Tín ngưỡng này làm cộng đồng đoàn kết.

Theo các nhà nghiên cứu, hầu đồng thực chất là một hình thức diễn xướng dân gian dựa trên việc kết hợp hát chầu văn, một loại hình âm nhạc mang tính tâm linh với lời ca trau chuốt, giai điệu dặt dìu cuốn hút cùng với những điệu múa uyển chuyển và các nghi lễ trang nghiêm... từ đó đưa con người (thanh đồng) vào trạng thái thăng hoa. Thông qua nghi lễ này, con người hi vọng sẽ giao tiếp được với các đấng thần linh nhằm gửi gắm, biểu đạt những mong muốn, khát vọng của mình, hướng về đời sống trần thế. Đó là cầu mong sức khỏe, tiền tài, phúc lộc. Ở đây, chúng ta khó có thể khẳng định được thực sự có hay không một lực lượng siêu nhiên nào đã hỗ trợ cho họ trong việc kinh doanh buôn bán nhưng có lẽ lúc này thì niềm tin của con người chính là vai trò quyết định và nó có thể tạo nên sức mạnh vật chất thực sự.

Thông qua những tích, truyện huyền thoại về các nhân vật danh tiếng, có công trạng trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, nghi lễ hầu đồng thể hiện rõ ý thức lịch sử và xã hội. Thêm vào đó, nhiều các thiên thần hay nhiên thân được người đời thần hóa, gán cho sự nghiệp, công trạng giúp dân, cứu nước đã khiến tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành biểu tượng yêu nước được tín ngưỡng, tâm linh hóa với hình ảnh “Mẹ” là trung tâm.

Nghi lễ hầu đồng - sự kết hợp của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian

Nghi lễ hầu đồng của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một kho tàng nghệ thuật diễn xướng dân gian rất đặc biệt với nhiều câu chuyện truyền thuyết, thần tích hấp dẫn về các thần linh. Nó không chỉ tạo nên một không gian tâm linh huyền bí mà còn thể hiện được nét uy nghi, sang trọng, cũng như niềm hân hoan và vẻ đẹp hồn nhiên, trong sáng của người Việt trong một thế giới văn hóa đa sắc màu, đa dân tộc.

Điểm độc đáo chính là giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Đây là văn hóa bản địa, nói lên quan niệm về cuộc sống, là một bảo tàng sống về văn hóa của chúng ta. Đó là giá trị văn hóa thể hiện qua những bài chầu văn, những câu chuyện lịch sử lồng trong hát chầu văn, những điệu múa, trang phục, cách trang trí đền đài.

Nghi lễ hầu đồng luôn thể hiện sự tôn kính, uy nghi và khuân phép với sự chuẩn bị chu đáo, tuần tự: từ điện thờ, chọn ngày, trang phục, nhân sự, lễ vật… Trong nghi lễ, không thể thiếu vắng sự có mặt của âm nhạc phục vụ cho thanh đồng. Tất cả đều là nhạc cụ dân tộc như: Đàn nguyệt, đàn nhị, sáo, trống, cảnh đôi, phách… Khi thánh đã nhập đồng thì người hầu đồng sẽ múa đồng - đây chính là điểm tạo ra sức thu hút lớn. Múa đồng là một hình thức diễn xướng đã được cách điệu hóa, khẳng định sự ứng nhập của thần linh. Bởi vậy, động tác múa khác nhau tùy theo từng vị thánh. Nhưng chung chung thì thấy có ảnh hưởng của chèo và vũ điệu dân gian.

Trong nghi lễ này, chầu văn hay hát bóng cũng trở thành điểm đặc sắc. Đây là hình thức lễ nhạc gắn liền với nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ phủ . Bằng cách sử dụng âm nhạc mang tính tâm linh với các lời văn trau chuốt, nghiêm trang, chầu văn được coi là hình thức ca hát mang ý nghĩa chầu thánh. Nhiều người tìm đến nghi lễ thờ mẫu bởi bị mê hoặc, say theo các điệu múa, ca từ trong sáng, thanh cao và thoát tục của chầu văn. Nghi lễ hầu đồng của Đạo Mẫu đã sản sinh ra loại hình âm nhạc hát văn mà theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu đó là một trong những loại hình dân ca tiêu biểu nhất của người Việt đóng góp vào kho tàng âm nhạc thế giới.

hầu đồng sẽ được thưởng thức hầu hết các loại hình nghệ thuật dân gian của dân tộc gồm cả chèo, tuồng, diễn xướng, ca múa… Đó là một sự kết hợp tổng hòa, khéo léo mang tính nghệ thuật cao, giúp lưu giữ, truyền bá rộng rãi tinh hoa của nền văn hóa dân tộc.

Nghệ thuật sân khấu hóa nghi lễ lên đồng

Nghi lễ hầu đồng là một thực hành văn hóa dân gian, mang tính nguyên hợp, bao gồm nhiều yếu tố kết hợp: đức tin, âm nhạc, hành động nghi lễ, trang phục, sự ban tài phát lộc. Sức hấp dẫn của nó phụ thuộc vào người thực hành và người tham dự. Có người vì đức tin mà họ tham gia thực hành hay tham dự nghi lễ để cầu thần thánh phù hộ, có người mê âm nhạc, hát văn, có người đơn giản thấy vui, hấp dẫn, thích thú vì được nhận nhiều lộc.

Những năm gần đây, hầu đồng đang được nghệ thuật hóa, phổ cập cho mục đích giải trí. Việc trình diễn nghi lễ hầu đồng trên sân khấu mang tính nghệ thuật làm tăng thêm giá trị và sức hấp dẫn của nghi lễ này. Đồng thời được nhiều người biết đến, hiểu rõ về tín ngưỡng và đánh giá tích cực hơn về những ông đồng, bà đồng, người hát văn – những con người có công gìn giữ và lưu truyền những giá trị di sản văn hóa Việt trong các thực hành của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Trình diễn lên sân khấu nên phát huy tối đa các yếu tố nghệ thuật của nghi lễ hầu đồng. Khán giả được thưởng thức màn trình diễn duy mỹ, tinh tế như một tác phẩm nghệ thuật. Các vở diễn về nghi lễ hầu đồng ra đời với mục đích chính là để cho du khách và người dân có thể tiếp cận được những nghi thức và giá trị cốt lõi của nghi lễ hầu đồng cũng như các loại hình diễn xướng tham gia cùng và tất cả được sân khấu hóa rất chuyên nghiệp, đồng thời góp phần quảng bá được di sản văn hóa của Việt Nam ra thế giới dễ dàng hơn.